قسمتهاي معيني از بدن با تعدادي سوزن و فرو بردن اين سوزنها به طور كمابيش عميق در بافتها و اندامها. همچنانكه، در هر رسالهٴ عربي يا لاتيني مربوط به طب عمومي قسمتي به خون گرفتن اختصاص داشت، بههمان ترتيب، هر رسالهٴ چيني ــ جز آنها كه اختصاصاً به موضوعهاي معيني مربوط ميشد ــ حاوي شرحي دربارهٴ طب سوزني بود. شباهت طب سوزني به خون گرفتن از اين لحاظ بيشتر است كه طب سوزني بهزودي تحت اصول و قواعدي درآمد كه مانند قاعدههاي احكام نجوم در باختر پيچيدگي روزافزوني داشت، ولي حتي بيش از آن من درآوردي و پيچيده بود. پيچيدگي طب سوزني را از اين موضوع ميتوان دريافت كه بنا بر عقيدهٴ شخصيتهاي مختلف، نقاط فروبردن سوزن در بدن بيش از 308، و حتي 650 موضع است، كه هر يك كاربرد معيني دارد. نخستين اشارهٴ من به طب سوزني در مجلد اول (ص 330)، مربوط به هوانگ فو بود كه در نيمهٴ دوم سدهٴ سوم برآمد، ولي خود اين كار ممكن است خيلي قديميتر باشد. دستكم پيش از سدهٴ دهم، طب سوزني از چين به ژاپن راه يافت، چون در قديميترين رسالهٴ ژاپني كه بهصورت اصلي خود بهدست ما رسيده، يعني در ايشينهو تأليف ياسويوري تامبا در حدود 982 (ج 1، ص 667 ـ 668)، اين روش توصيف شده است. طب سوزني تا امروز در هر دو كشور ادامه يافته است.
تقويمها و تصويرهاي مربوط به خون گرفتن كه در باختر وجود داشت، در خاور جاي خود را به تصويرهاي كالبدشناسي داد، كه موضع هر سوزن و خاصيت هر يك را مشخص ميكرد. در 1027، امپراتور به وانگ وئي ـ ته فرمان داد دو پيكرهٴ مِسي از بدن آدمي تهيه كند و جزئيات جاي فروبردن سوزنها را مشخص سازد (ج 1، ص 712).1
طب سوزني اغلب با داغ فتيله همراه است، يعني سوزاندن به وسيلهٴ فتيلهٴ محرق2. داغ فتيلهاي بهوسيلهٴ سون سسو ـ مو (نيمهٴ دوم سدهٴ هفتم)، توصيف شده، ولي احتمالاً به زمانهاي قديميتري مربوط ميشود (ج 1، ص 484).
1.Eugene Vincent, la medecine en Chine, p. 42, 1915; J. Dyer Ball
and E. Chalmers Werner, Things Chinese, p. 10, 1926. Franz Hubotter,
Die chinesische Medizin, Leipzig 1929; Isis, 14, pp. 255-263
تأليف هوبوتر حاوي تصويرهاي متعددي از طب سوزني است. وجود پيكرههاي مسي از قبيل پيكرهٴ متعلق به سال 1027، از اين لحاظ تأييد ميشود كه رسالهٴ طب سوزني چيانگ تئينگ ـ لو به راهنمايي طب سوزني انسان مسين كه اخيراً ترسيم شده موسوم است. اين رساله در هفت باب و يك پيوست است، شامل 20 صفحه تصوير بدن در حالتهاي مختلف. كتابخانهٴ كنگره نسخهٴ جديدي از آن را دارد كه ليوهسي در 1700، تهيه كرده است.—› گزارش كتابدار در 1929 ـ 1930، ص 385.
2 .به چيني ai huo ، مادهٴ سوزانندهاي كه از برگهاي درمنهٴ چيني، و گياهان مشابه بهدست ميآيد.